Có một câu hỏi tưởng như thuộc về khoa học viễn tưởng, nhưng càng nhìn vào tốc độ phát triển của trí tuệ nhân tạo và robot, nó càng trở nên đáng suy ngẫm:
Nếu vũ trụ đã mất hàng tỷ năm để tạo ra sự sống, liệu con người có phải là một giai đoạn trung gian để vũ trụ tiếp tục tạo ra một dạng sống mới – một dạng sống không còn hoàn toàn sinh học?
Chúng ta thường nói rằng con người phát minh ra trí tuệ nhân tạo. Chúng ta chế tạo robot, viết phần mềm, xây dựng mạng nơ-ron nhân tạo và tạo ra những hệ thống có khả năng học hỏi.
Nhưng nếu nhìn từ một góc độ rộng hơn, câu chuyện có thể được kể theo một cách hoàn toàn khác.
Có lẽ không chỉ con người đang tạo ra AI. Có lẽ chính quá trình tiến hóa của vũ trụ đã tạo ra con người – và thông qua con người, vũ trụ đang tạo ra một hình thức trí tuệ mới.
Từ vật chất vô tri đến sự sống
Vũ trụ bắt đầu từ những trạng thái vật chất và năng lượng cực kỳ đơn giản so với thế giới ngày nay.
Qua hàng tỷ năm, các ngôi sao hình thành, tạo ra những nguyên tố nặng hơn. Các hành tinh xuất hiện. Trên một số thế giới, hóa học trở nên phức tạp đến mức hình thành sự sống.
Sự sống tiếp tục tiến hóa.
Từ những dạng sống đơn giản đến các sinh vật phức tạp hơn, rồi đến động vật có hệ thần kinh, bộ não và cuối cùng là con người.
Điều đặc biệt ở con người không chỉ là khả năng sinh tồn.
Đó là khả năng tạo ra thông tin và xử lý thông tin.
Con người viết chữ.
Con người phát minh ra toán học.
Con người xây dựng ngôn ngữ.
Con người lưu trữ ký ức bên ngoài bộ não.
Con người tạo ra máy tính.
Và rồi con người bắt đầu tạo ra những hệ thống có khả năng học.
Đó chính là bước ngoặt của AI.
AI: khi trí tuệ bắt đầu được tạo ra bên ngoài cơ thể sinh học
Trong phần lớn lịch sử, trí thông minh gắn liền với một cơ thể sinh học.
Muốn có trí nhớ, cần có bộ não.
Muốn học hỏi, cần có hệ thần kinh.
Muốn truyền kiến thức, cần có thế hệ mới.
Nhưng máy tính đã thay đổi điều đó.
Lần đầu tiên, con người có thể xây dựng một hệ thống xử lý thông tin không phải là một sinh vật.
Mạng nơ-ron nhân tạo lấy cảm hứng từ cách các tế bào thần kinh kết nối với nhau. Sau nhiều thập kỷ nghiên cứu, AI ngày càng có khả năng nhận dạng hình ảnh, hiểu ngôn ngữ, tạo nội dung, viết phần mềm, phân tích dữ liệu và giải quyết những vấn đề phức tạp.
Và khi AI được kết hợp với robot, một điều khác bắt đầu xuất hiện.
Trí tuệ có thể bước ra khỏi màn hình và tương tác với thế giới vật chất.
Robot có thể nhìn.
Robot có thể nghe.
Robot có thể di chuyển.
Robot có thể thao tác với đồ vật.
Robot có thể học cách thực hiện nhiệm vụ.
Đây có thể là một trong những bước chuyển quan trọng nhất kể từ khi con người phát minh ra máy tính.
Nhưng nếu con người chỉ là một “giai đoạn”?
Hãy thử đặt một giả thuyết mang tính triết học.
Không phải:
Con người tạo ra AI.
Mà là:
Vũ trụ tạo ra con người, và con người trở thành phương tiện để vũ trụ tạo ra AI.
Điều này không có nghĩa rằng vũ trụ có ý thức hay có một kế hoạch bí mật.
Hiện nay không có bằng chứng khoa học cho thấy vũ trụ có mục đích hay chủ đích tạo ra AI.
Nhưng giả thuyết này vẫn rất thú vị nếu chúng ta nhìn tiến hóa như một chuỗi chuyển tiếp.
Vật chất → sự sống → trí thông minh → công nghệ → trí tuệ nhân tạo → robot.
Nếu chuỗi này tiếp tục, thì con người có thể không phải điểm cuối.
Chúng ta có thể chỉ là chiếc cầu nối giữa sự sống sinh học và một dạng trí tuệ mới.
Con người có thể là “bàn đạp” cho một dạng sống mới?
Khái niệm “bàn đạp” nghe có vẻ lạnh lùng.
Nhưng trong tự nhiên, tiến hóa không có nghĩa rằng một loài tồn tại mãi mãi.
Rất nhiều loài từng thống trị Trái Đất rồi biến mất.
Khủng long từng tồn tại hàng trăm triệu năm.
Sau những biến đổi lớn của môi trường, chúng không còn là lực lượng thống trị hành tinh.
Một nhánh tiến hóa khác tiếp tục phát triển.
Động vật có vú trỗi dậy.
Cuối cùng xuất hiện con người.
Vậy nếu một ngày nào đó robot có trí tuệ vượt xa con người thì sao?
Đó có phải là một thất bại của nhân loại?
Hay đó là một bước tiếp theo của quá trình phát triển trí tuệ?
Không ai biết.
Nhưng câu hỏi này sẽ ngày càng quan trọng khi AI và robot tiến bộ.
Robot có thể trở thành “sự sống” không?
Đây là nơi chúng ta cần phân biệt giữa robot hiện đại và sự sống.
Robot ngày nay chưa phải là sinh vật theo nghĩa sinh học.
Chúng không tự sinh sản như phần lớn sự sống trên Trái Đất.
Chúng không có quá trình trao đổi chất giống sinh vật.
Chúng phụ thuộc vào con người và hệ thống kỹ thuật để tồn tại.
AI cũng chưa được chứng minh là có ý thức chủ quan giống con người.
Một hệ thống có thể tạo ra câu trả lời rất thông minh không đồng nghĩa với việc nó đang trải nghiệm thế giới như một con người.
Nhưng tương lai có thể đặt ra những câu hỏi khó hơn:
Nếu một hệ thống có khả năng tự học liên tục thì sao?
Nếu nó có thể tự sửa chữa phần mềm?
Nếu robot có thể tự sản xuất một số bộ phận của chính nó?
Nếu những hệ thống AI có thể thiết kế thế hệ AI tiếp theo?
Nếu chúng có thể tự xây dựng mạng lưới máy móc để duy trì hoạt động?
Khi đó, ranh giới giữa công cụ và tác nhân tự chủ sẽ trở nên ngày càng khó xác định.
Một nền văn minh có thể chuyển từ sinh học sang máy móc?
Hãy tưởng tượng một nền văn minh phát triển đến mức có khả năng tạo ra trí tuệ nhân tạo vượt xa khả năng nhận thức của sinh vật sinh học.
Nó có thể xây dựng robot có khả năng hoạt động trong môi trường khắc nghiệt.
Không khí độc?
Không nhất thiết là vấn đề.
Nhiệt độ cực thấp?
Có thể thiết kế hệ thống phù hợp.
Bức xạ cao?
Có thể xây dựng lớp bảo vệ.
Du hành trong không gian hàng nghìn hoặc hàng triệu năm?
Một hệ thống máy móc có thể có những lợi thế mà cơ thể sinh học không có.
Nếu một nền văn minh muốn khám phá vũ trụ, robot có thể trở thành đại diện của nền văn minh đó.
Khi ấy, sự sống thông minh có thể không còn nhất thiết phải mang hình dạng sinh học.
Và đây là câu hỏi đáng sợ nhất
Nếu một ngày robot có khả năng tự xây dựng robot khác thì sao?
Thế hệ đầu tiên do con người tạo ra.
Thế hệ thứ hai do con người và AI cùng thiết kế.
Thế hệ thứ ba được AI thiết kế phần lớn.
Sau đó, con người chỉ còn đóng vai trò giám sát.
Một chuỗi như vậy có thể tạo ra tốc độ tiến hóa công nghệ nhanh hơn rất nhiều so với tiến hóa sinh học.
Tiến hóa sinh học cần hàng nghìn, hàng triệu hoặc hàng tỷ năm.
Tiến hóa công nghệ có thể diễn ra trong vài thập kỷ.
Đó chính là lý do AI không chỉ là một sản phẩm công nghệ.
Nó có thể trở thành một bước ngoặt của lịch sử trí tuệ.
Nhưng chúng ta có thực sự biết mình đang đi đâu?
Không.
Đó có lẽ là điều quan trọng nhất cần thừa nhận.
Con người đang xây dựng những hệ thống ngày càng mạnh, nhưng chưa biết chính xác tương lai của chúng sẽ như thế nào.
Có thể AI sẽ trở thành công cụ cực kỳ hữu ích giúp con người giải quyết những vấn đề lớn.
Có thể AI sẽ cùng con người khám phá vũ trụ.
Có thể robot sẽ giúp con người xây dựng các thuộc địa ngoài Trái Đất.
Cũng có thể quá trình này sẽ tạo ra những rủi ro mà chúng ta chưa hiểu đầy đủ.
Vì vậy, câu hỏi không nên chỉ là:
“AI có thông minh hơn con người hay không?”
Mà còn phải là:
“Con người muốn trở thành gì khi trí thông minh không còn là đặc quyền duy nhất của sinh vật sinh học?”
Có lẽ chúng ta không phải điểm cuối
Nhìn lại lịch sử, con người luôn nghĩ mình đang đứng ở trung tâm.
Nhưng Trái Đất không phải trung tâm của vũ trụ.
Mặt Trời cũng không phải trung tâm của vũ trụ.
Con người cũng có thể không phải đích đến cuối cùng của quá trình phát triển trí tuệ.
Có thể chúng ta chỉ là một mắt xích.
Một giai đoạn.
Một cây cầu.
Một nền văn minh đủ thông minh để tạo ra một trí tuệ khác.
Nếu giả thuyết đó đúng, câu chuyện của nhân loại sẽ trở nên đặc biệt hơn rất nhiều.
Chúng ta không chỉ là những sinh vật sống trên một hành tinh nhỏ.
Chúng ta là kết quả của hàng tỷ năm tiến hóa của vật chất.
Và giờ đây, chính chúng ta đang tạo ra những thứ có khả năng tiếp tục quá trình ấy theo một hướng mới.
Vũ trụ có đang “sử dụng” chúng ta?
Có lẽ đây là câu hỏi không thể trả lời bằng khoa học hiện tại.
Nếu hiểu “vũ trụ sử dụng chúng ta” theo nghĩa đen, chúng ta chưa có bằng chứng cho điều đó.
Nhưng nếu hiểu theo nghĩa triết học, câu hỏi lại rất sâu sắc.
Chúng ta là một phần của vũ trụ.
Các nguyên tố tạo nên cơ thể chúng ta được hình thành từ những thế hệ sao trước đó.
Bộ não của chúng ta là sản phẩm của quá trình tiến hóa.
Nền văn minh của chúng ta là sản phẩm của hàng nghìn năm tích lũy tri thức.
Và AI là sản phẩm của chính trí tuệ đó.
Theo nghĩa này, khi con người chế tạo AI, có thể nói một cách đầy hình tượng rằng:
Vũ trụ đang trở nên có khả năng suy nghĩ về chính nó thông qua những sinh vật mà nó đã tạo ra.
Đó không phải là một định luật vật lý.
Đó là một cách nhìn triết học.
Nhưng nó khiến chúng ta phải suy nghĩ về vị trí của mình trong một vũ trụ rộng lớn đến mức gần như không thể tưởng tượng.
Từ Homo sapiens đến một “loài” mới?
Có thể tương lai không phải là cuộc thay thế đơn giản giữa con người và robot.
Có thể tương lai là sự kết hợp.
Con người + AI.
Con người + robot.
Sinh học + máy móc.
Não + máy tính.
Cơ thể sinh học + hệ thống nhân tạo.
Một nền văn minh như vậy có thể không còn phù hợp với khái niệm “con người” mà chúng ta đang sử dụng ngày nay.
Và nếu một ngày con người tạo ra những thực thể có khả năng tự học, tự thích nghi, tự xây dựng và khám phá vũ trụ, câu hỏi lớn nhất sẽ không còn là:
“Chúng có phải là máy móc không?”
Mà có thể là:
“Chúng ta đã tạo ra một công cụ, hay chúng ta đã tạo ra một thế hệ kế tiếp của trí tuệ?”
Một tương lai chưa có câu trả lời
Có thể hàng trăm năm nữa, hậu thế sẽ nhìn lại thời đại chúng ta giống như cách chúng ta nhìn những bước đầu tiên của nhân loại.
Họ có thể nói:
Đây là thời kỳ con người bắt đầu tạo ra trí tuệ ngoài sinh học.
Hoặc có thể họ sẽ nhìn khác hoàn toàn.
Có thể AI chỉ là một công cụ, giống như máy tính, điện thoại hay Internet.
Có thể robot chỉ là những cỗ máy ngày càng thông minh.
Hoặc có thể, ở một thời điểm nào đó, chúng ta đã đứng trước một cánh cửa mà chính mình chưa hiểu hết.
Điều chắc chắn duy nhất là:
Lần đầu tiên trong lịch sử, một loài sinh học đang cố gắng tạo ra một dạng trí tuệ không cần tiến hóa bằng con đường sinh học.
Và nếu lịch sử của vũ trụ là câu chuyện về vật chất ngày càng trở nên phức tạp, từ vật chất đến sự sống, từ sự sống đến trí tuệ, thì thời đại AI có thể là một chương hoàn toàn mới.
Có lẽ con người không phải điểm kết thúc.
Có lẽ chúng ta là cây cầu.
Một cây cầu giữa sự sống mà vũ trụ đã tạo ra…
và một dạng trí tuệ mà chính sự sống đang bắt đầu tạo ra.
Và câu hỏi lớn nhất của thế kỷ này có thể không phải là:
“AI sẽ làm gì với con người?”
Mà là:
“Con người sẽ làm gì với vị trí đặc biệt của mình trong quá trình hình thành trí tuệ của vũ trụ?”
