Từ một dân tộc từng phải chiến đấu để bảo vệ quyền tồn tại đến một quốc gia đang tìm kiếm vị thế mới trong một thế giới biến đổi nhanh chóng, câu hỏi “Việt Nam là ai?” của thế kỷ XXI không còn chỉ thuộc về lịch sử. Đó là câu hỏi về bản sắc, năng lực và tương lai.
Việt Nam là ai?
Việt Nam là một đất nước nằm ở phía đông bán đảo Đông Dương, bên bờ Biển Đông, nơi giao thoa của nhiều dòng chảy văn hóa, kinh tế và lịch sử của châu Á.
Nhưng Việt Nam không chỉ là một tọa độ trên bản đồ.
Việt Nam là một cộng đồng dân tộc có lịch sử lâu dài, được hình thành qua nhiều thế kỷ dựng nước và giữ nước. Đó là ký ức của Văn Lang, Âu Lạc; là dấu tích của Cổ Loa; là những triều đại xây dựng nền văn hiến Đại Việt; là những tuyên ngôn về chủ quyền như Nam quốc sơn hà và Bình Ngô đại cáo; là một Việt Nam hiện đại bước ra từ chiến tranh, thống nhất đất nước, tiến hành Đổi mới và ngày càng hội nhập sâu rộng với thế giới.
Nhưng nếu chỉ kể lại quá khứ, chúng ta vẫn chưa trả lời được câu hỏi quan trọng nhất:
Việt Nam sẽ là ai trong thế kỷ XXI?
Một Việt Nam không chỉ nhìn về quá khứ
Mỗi quốc gia đều có một ký ức.
Nhưng một quốc gia muốn đi xa cần nhiều hơn ký ức.
Nó cần một tầm nhìn.
Thế kỷ XXI đặt Việt Nam trước một hoàn cảnh rất khác với những thế kỷ trước. Biên giới vẫn tồn tại, nhưng dòng chảy của vốn, công nghệ, dữ liệu, tri thức và con người ngày càng vượt qua biên giới.
Một chiếc điện thoại được thiết kế ở một quốc gia có thể sử dụng linh kiện từ nhiều nước, chạy phần mềm được phát triển ở những trung tâm công nghệ khác nhau và được sử dụng bởi hàng tỷ người trên toàn cầu.
Một ý tưởng của một kỹ sư Việt Nam có thể được biết đến ở Mỹ, Nhật Bản, châu Âu hay châu Phi chỉ trong vài giây.
Một doanh nghiệp Việt Nam có thể bán sản phẩm cho thế giới mà không cần mở cửa hàng vật lý ở từng quốc gia.
Và một người trẻ Việt Nam hôm nay có thể học từ những giáo sư, nhà khoa học, doanh nhân và cộng đồng tri thức ở bất cứ đâu có Internet.
Thế giới đã thay đổi.
Vì vậy, cách Việt Nam nhìn nhận chính mình cũng cần thay đổi.
Việt Nam không chỉ là “nước đang phát triển”
Trong nhiều thập kỷ, Việt Nam thường được nhìn nhận thông qua câu chuyện phát triển.
Đó là một câu chuyện quan trọng.
Từ một nền kinh tế còn nhiều khó khăn, Việt Nam đã từng bước mở rộng sản xuất, thương mại, đầu tư, đô thị hóa, giáo dục và hội nhập quốc tế.
Nhưng thế kỷ XXI đặt ra một câu hỏi khác:
Khi đã phát triển, Việt Nam muốn trở thành ai?
Một quốc gia chỉ cung cấp lao động?
Một trung tâm sản xuất?
Một thị trường tiêu dùng lớn?
Hay một quốc gia có khả năng tạo ra tri thức, công nghệ, thương hiệu và những giá trị có ảnh hưởng vượt ra ngoài biên giới?
Đây là một bước chuyển rất quan trọng.
Nếu giai đoạn trước đặt câu hỏi:
“Làm thế nào để Việt Nam phát triển?”
thì giai đoạn mới cần đặt câu hỏi:
“Việt Nam sẽ đóng góp gì cho thế giới?”
Sức mạnh lớn nhất có thể là con người
Việt Nam có một tài sản đặc biệt: con người.
Hơn 100 triệu người không chỉ là một con số dân số.
Đó là hơn 100 triệu câu chuyện, năng lực, ý tưởng, giấc mơ và khả năng sáng tạo.
Từ những người nông dân trên đồng ruộng đến công nhân trong các nhà máy; từ những kỹ sư công nghệ đến các nhà khoa học; từ giáo viên, bác sĩ, doanh nhân đến những người Việt Nam đang học tập và làm việc ở nước ngoài.
Mỗi người đều là một phần của câu trả lời cho câu hỏi Việt Nam là ai.
Một quốc gia mạnh không chỉ được đo bằng GDP.
Nó còn được đo bằng chất lượng giáo dục, năng lực sáng tạo, sức khỏe của người dân, khả năng tạo ra tri thức, mức độ tin cậy của thể chế và khả năng biến tài năng của con người thành giá trị cho xã hội.
Nếu Việt Nam có thể tạo ra một môi trường nơi một đứa trẻ ở một vùng quê cũng có cơ hội tiếp cận tri thức tốt, một người trẻ có thể khởi nghiệp, một nhà khoa học có thể nghiên cứu và một doanh nghiệp có thể vươn ra quốc tế, thì đó chính là một dạng sức mạnh quốc gia.
Việt Nam trong thời đại trí tuệ nhân tạo
Một trong những thay đổi lớn nhất của thế kỷ XXI là trí tuệ nhân tạo.
AI đang làm thay đổi cách con người học tập, làm việc, sáng tạo và giao tiếp.
Nhưng AI cũng đặt ra một câu hỏi đặc biệt với Việt Nam:
Chúng ta sẽ chỉ sử dụng công nghệ do người khác tạo ra, hay sẽ trở thành một phần của lực lượng tạo ra công nghệ đó?
Khoảng cách giữa một quốc gia sử dụng công nghệ và một quốc gia có năng lực tạo ra công nghệ có thể rất lớn.
Việt Nam cần những kỹ sư giỏi hơn, những nhà khoa học mạnh hơn, những doanh nghiệp công nghệ có khả năng cạnh tranh quốc tế và một hệ thống giáo dục có khả năng chuẩn bị cho thế hệ trẻ bước vào nền kinh tế tri thức.
Nhưng công nghệ không phải là tất cả.
Trong thời đại AI, những giá trị rất con người như sự sáng tạo, đạo đức, trách nhiệm, lòng tin và khả năng hợp tác có thể trở nên quan trọng hơn.
Việt Nam không nhất thiết phải trở thành bản sao của Silicon Valley, Tokyo hay Seoul.
Việt Nam có thể tìm kiếm một con đường riêng:
kết hợp năng lực công nghệ với bản sắc Việt Nam và nhu cầu của xã hội Việt Nam.
Một Việt Nam bước ra thế giới
Thế kỷ XXI cũng là thế kỷ của sự kết nối.
Người Việt Nam đã có mặt ở nhiều quốc gia.
Họ là sinh viên, nhà khoa học, kỹ sư, bác sĩ, doanh nhân, nghệ sĩ, chuyên gia và người lao động.
Cộng đồng người Việt ở nước ngoài vì thế không chỉ là một phần của câu chuyện di cư.
Họ có thể trở thành một cây cầu kết nối Việt Nam với thế giới.
Một người Việt làm việc tại Nhật Bản có thể mang theo tri thức Nhật Bản về Việt Nam.
Một kỹ sư Việt Nam tại Hoa Kỳ có thể kết nối doanh nghiệp Việt Nam với hệ sinh thái công nghệ quốc tế.
Một nhà nghiên cứu Việt Nam tại châu Âu có thể đưa những ý tưởng mới về giáo dục, khoa học và chính sách về quê hương.
Trong thế kỷ XXI, khái niệm “Việt Nam” vì thế không chỉ nằm trong đường biên giới quốc gia.
Việt Nam còn hiện diện trong cộng đồng người Việt toàn cầu.
Việt Nam và câu chuyện văn hóa
Trong một thế giới ngày càng giống nhau về công nghệ, văn hóa lại có thể trở thành yếu tố tạo nên sự khác biệt.
Điện thoại thông minh có thể giống nhau.
Mạng xã hội có thể giống nhau.
Những mô hình AI có thể được sử dụng trên toàn cầu.
Nhưng câu chuyện của mỗi dân tộc vẫn khác nhau.
Việt Nam có một kho tàng văn hóa rất lớn: tiếng Việt, âm nhạc, văn học, nghệ thuật dân gian, kiến trúc, ẩm thực, tín ngưỡng, lễ hội và những ký ức lịch sử được truyền qua nhiều thế hệ.
Vấn đề không phải là giữ văn hóa trong bảo tàng.
Vấn đề là làm cho văn hóa có khả năng sống trong thế giới hiện đại.
Một món ăn Việt Nam có thể trở thành thương hiệu quốc tế.
Một bộ phim Việt Nam có thể đi ra thế giới.
Một bài hát Việt Nam có thể được nghe ở hàng chục quốc gia.
Một câu chuyện lịch sử Việt Nam có thể trở thành một tác phẩm điện ảnh, trò chơi, sách hoặc sản phẩm giáo dục cho thế hệ trẻ toàn cầu.
Bản sắc không phải là quay lưng với thế giới.
Bản sắc là bước ra thế giới mà vẫn biết mình là ai.
Việt Nam và vị trí giữa những biến động toàn cầu
Thế giới thế kỷ XXI không phải một thế giới phẳng và đơn giản.
Cạnh tranh chiến lược, biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng, an ninh lương thực, công nghệ mới, AI, chuỗi cung ứng và những thay đổi trong trật tự kinh tế quốc tế đang tạo ra những thách thức chưa từng có.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam cần một tư duy đối ngoại chủ động, linh hoạt và thực tế.
Việt Nam cần quan hệ rộng với thế giới.
Nhưng rộng không có nghĩa là đánh mất mình.
Hội nhập không có nghĩa là hòa tan.
Hợp tác không có nghĩa là phụ thuộc.
Một Việt Nam trưởng thành trong thế kỷ XXI cần có khả năng hợp tác với nhiều quốc gia, tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu và đồng thời bảo vệ lợi ích quốc gia bằng năng lực, luật pháp, ngoại giao và sức mạnh nội tại.
Việt Nam 2045 bắt đầu từ hôm nay
2045 là một mốc thời gian thường được nhắc đến khi nói về tương lai Việt Nam.
Nhưng 2045 không phải một điểm đến tự nhiên sẽ xuất hiện.
Nó được tạo ra từ những quyết định của hôm nay.
Từ một lớp học.
Một phòng thí nghiệm.
Một doanh nghiệp.
Một sản phẩm công nghệ.
Một chính sách tốt.
Một cây xanh được trồng.
Một di sản được bảo tồn.
Một người trẻ được trao cơ hội.
Một nhà khoa học được tạo điều kiện nghiên cứu.
Một doanh nghiệp Việt Nam bước ra thị trường quốc tế.
Tương lai của một quốc gia không chỉ được xây dựng bởi những quyết định lớn của nhà nước.
Nó còn được xây dựng bởi hàng triệu quyết định nhỏ của người dân mỗi ngày.
Vậy Việt Nam là ai?
Có lẽ không có một câu trả lời duy nhất.
Việt Nam là ký ức của hàng nghìn năm lịch sử.
Là những con người đã sống, chiến đấu, lao động và xây dựng đất nước qua nhiều thế hệ.
Là những thành phố đang thay đổi từng ngày.
Là những làng quê đang chuyển mình.
Là những nhà máy, phòng nghiên cứu, trường đại học và công ty công nghệ.
Là những người trẻ đang học tập trong nước và trên toàn thế giới.
Là cộng đồng người Việt đang sống ở nhiều quốc gia.
Là tiếng Việt vang lên trong một căn nhà nhỏ ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng hay một thành phố xa xôi nào đó trên thế giới.
Nhưng Việt Nam của thế kỷ XXI còn là một điều chưa hoàn thành.
Đó là Việt Nam của tương lai.
Một Việt Nam có thể giàu hơn, sáng tạo hơn, xanh hơn, nhân văn hơn và có trách nhiệm hơn với cộng đồng quốc tế.
Một Việt Nam không chỉ muốn được biết đến bởi lịch sử đã đi qua, mà còn bởi những giá trị đang được tạo ra.
Một câu hỏi dành cho thế hệ hôm nay
Có một nghịch lý trong câu hỏi “Việt Nam là ai?”.
Chúng ta có thể trả lời rất nhiều về quá khứ.
Nhưng câu trả lời quan trọng nhất lại nằm ở tương lai.
Thế hệ hôm nay đang đứng giữa hai thời đại: một bên là ký ức của hàng nghìn năm lịch sử, một bên là một thế giới đang được định hình bởi công nghệ, trí tuệ nhân tạo, khoa học và những thay đổi chưa từng có.
Chúng ta không thể lựa chọn nơi mình sinh ra.
Nhưng chúng ta có thể lựa chọn cách mình bước vào tương lai.
Việt Nam có thể chỉ là một quốc gia thích nghi với những thay đổi do thế giới tạo ra.
Hoặc Việt Nam có thể trở thành một quốc gia tham gia tạo ra những thay đổi đó.
Đó chính là câu hỏi lớn của thế kỷ XXI.
Và có lẽ, câu trả lời không nằm ở một bài viết.
Nó nằm trong hành động của cả một thế hệ.
Việt Nam là ai?
Có thể hôm nay chúng ta vẫn đang tìm câu trả lời.
Nhưng nếu một ngày nào đó thế giới nhìn về Việt Nam không chỉ để hỏi Việt Nam đã đi qua những gì, mà để hỏi “Việt Nam đang tạo ra điều gì cho tương lai của nhân loại?”, thì khi ấy, câu trả lời đã thực sự bắt đầu.
Việt Nam là một dân tộc có quá khứ để tự hào, một hiện tại để kiến tạo và một tương lai vẫn đang được viết nên.
Và thế kỷ XXI chính là chương tiếp theo.